Drukuj
Utworzono: środa, 06, czerwiec 2012 Beata Cichecka-Wronowska

Zarys dziejów łopatyna

ŁOPATYN - niewielkie, trzytysięczne miasteczko, położone w Kotlinie Górnego Bugu i Styru, na terenie zachodniej Ukrainy, 80 kilometrów na północny wschód od Lwowa; pierwotnie wraz z jego okolicami stanowił część Wołynia i należał do ziemi łuckiej, a następnie buskiej w dawnym województwie bełskim. Po pierwszym rozbiorze Polski w 1772 r. znalazł się pod zaborem austriackim. Z początkiem 1912 r. włączono go do powiatu radziechowskiego, który to w okresie międzywojennym, w niepodległej Polsce leżał na obszarze województwa tarnopolskiego. W 1939 r. po sowieckiej aneksji Kresów Wschodnich miasto zostało siedzibą rejonu (odpowiednik naszego powiatu) w obwodzie lwowskim. Po zakończeniu drugiej wojny światowej jednak ponownie włączono go do rejonu radziechowskiego, w którym pozostaje do dziś, w niezawisłej już Ukrainie.

Początki miasta

Pałac w ŁopatynieŁopatyn był ongiś warownym grodem, uchodzącym za jeden z najsilniejszych na Rusi. W XIV wieku wznosił się w nim potężny zamek wielkich książąt litewskich, obwarowany murem obronnym z bramą, broniącą dostępu nieprzyjacielowi. Pod warownią biegły podziemne chodniki, które wiodły na wzgórze, gdzie dziś stoi wieża obserwacyjna.

Pierwsza historyczna wzmianka o Łopatnie pochodzi z II poł. XIV w., gdy należał on do Władysława Opolczyka księcia opolskiego, później do Fedora - Teodora Lubarta, księcia łuckiego, a następnie do Siemowita IV (Ziemowita), księcia mazowieckiego. Stara osada rozciągała się nieco na zachód od współczesnego miasteczka, koło wsi Opucko, w miejscu prehistorycznego grodziska, nazywanego przez okoliczną ludność „Zamczyskiem”. Przed drugą wojną światową znajdowała się tam leśniczówka Łowczówek, a w pobliżu był folwark.

opłotki ŁopatynaPo śmierci Ziemowita i ostatniego z jego potomków w XV w. panami Łopatna, zapewne z daru króla Kazimierza Jagiellończyka, zostali Oleśniccy, znany w ówczesnej Polsce ród. Od co najmniej 1472 r. Łopatyn był starostwem niegrodowym, obejmującym kilka okolicznych wsi.  W XVI wieku gospodarowali w nim kolejno Kamienieccy, Secygniowscy i Górkowie. Po nich dobrami Łopatyńskimi zarządzali: Cetnerowie, Mniszchowie, Chołoniewscy,  Zamoyscy i Mołodeccy.

Przełom XIX i XX wieku

posterunek żandarmeriiPod koniec XIX wieku Łopatyn miał własny urząd pocztowy, aptekę, posterunek żandarmerii, sąd powiatowy, obejmujący 24 miejscowości zamieszkałe przez ponad 27 tysięcy osób oraz trzyklasową szkołę, w której wykładano języki rosyjski i polski. Liczył on około 2,5 tysiąca mieszkańców, w tym 904 wyznania rzymskokatolickiego, 1250 grekokatolickiego, a 314 mojżeszowego.  Stara pocztówka z ŁopatynaMiejscowa ludność utrzymywała się głównie z pracy na roli, hodowli bydła i koni, sadownictwa, a także wyrobu płótna, produkcji sań i drabin. Funkcjonowały tam: browar, gorzelnia, wapielnia, 2 cegielnie, 2 młyny wodne, 13 sklepików i restauracja. Było też: 7 szewców, 6 rzeźników, 5 kowali, 3 stolarzy, 2 krawców, kotlarz, piekarz i kominiarz. 

W 1908 r. WBudynek Sokołaładysław Mołodecki sprzedał łopatyński majątek Stanisławowi Wiśniewskiemu z Krystynopola, a ten jeszcze przed wybuchem pierwszej wojny światowej odsprzedał te dobra Henrykowi Suchestowowi ze Lwowa. W tym czasie w Łopatnie istniały urzędy gminny, podatkowy i pocztowy, a także posterunek żandarmerii, sąd i więzienie. Był też lekarz oraz apteka, dwór, gorzelnia i browar, handel zaś znajdował się w rękach żydowskich. W 1912 r. Łopatyn uzyskał prawa miejskie.

Punkt strategiczny

ŁopatyPiłsudczycy 1920n z racji swego położenia w całej swojej historii był ważnym punktem strategicznym na Kresach Wschodnich, gdyż okoliczne twierdze, takie jak: Beresteczko, Zbaraż, Zborów, Olesko, Krzemieniec i Kamieniec Podolski nieustannie toczyły walki z Kozakami, Tatarami, Turkami, a wreszcie z Moskalami, bolszewikami i okrutnymi ukraińskimi bandami UPA. Zaledwie kilkanaście dni po wybuchu I wojny światowej, w sierpniu 1914 r. miasto zajęły wojska rosyjskie, które rozbiły browar i gorzelnię, podpaliły żydowskie śródmieście i puściły z dymem zabytkowy łopatyński pałac, należący wówczas do Henryka Suchestowa, który był wyznania mojżeszowego. W Łopatnie zapanowały bezrobocie, głód i brak poczucia bezpieczeństwa. W 1915 r. do miasta wkroczyły wojska austrowęgierskie, a od 1916 do 1917 stacjonował w nim austriacki batalion szturmowy. W 1918 r. w wyniku przewrotu ukraińskiego i przejęcia władzy od ustępującej z Galicji zaborczej administracji austriackiej, nastał terror nacjonalistyczny, który przerwało w maju 1919 r. zdobycie przez wojska polskie Kamionki Strumiłowej. Powrót mieszkańców do normalnego życia stał się jednak możliwy dopiero po wojnie polsko-bolszewickiej w 1920 r. 

Dom BilikówNajwiększy bój o Łopatyn rozegrał się 14 sierpnia 1920 r. Oddziały polskie starły się tu z armią konną Siemiona Budionnego, który otoczył miasto i otworzył na nie ogień artyleryjski, ostrzeliwując także kościół. W walce poległo 135 polskich legionistów, których pochowano na miejscowym cmentarzu, gdzie ku ich czci postawiono przeszło dziewięciometrowy obelisk. Około 60 żołnierzy polskich zginęło na błoniach, zwanych Cyganówką.  Po wystrzeleniu ostatnich nabojów zostali porąbani szablami przez kawalerzystów. W połowie lat 30. ubiegłego stulecia w tym miejscu postawiono kilkumetrowy drewniany krzyż ogrodzony płotkiem.

Lata międzywojenne

Po zwoddział strzeleckiycięstwie nad bolszewikami powołano władze miasteczka z komisarzem rządowym, a później burmistrzem na czele. Rozpoczął pracę Sąd Grodzki, utworzono posterunek Policji Państwowej, powstała Ochotnicza Straż Ogniowa z własną orkiestrą dętą, a od 1926 r.  Związek Strzelecki. W Łopatynie istniało też gminne przytulisko dla starców i ochronka dla dzieci, od 1923 r. prowadzona przez siostry franciszkanki ze zgromadzenia Rodziny Maryi. W 1931 r. wybudowano nowoczesną jak na tamte czasy siedmioklasowąDzieci z ochronki koedukacyjną Publiczną Szkołę Powszechną. Każda ze wspólnot religijnych miała własną świątynię, stały więc w miasteczku: kościół rzymskokatolicki, cerkiew grekokatolicka i dwie żydowskie synagogi. Oprócz tego każda narodowość miała swoje biblioteki. Były to polskie:  Biblioteka Towarzystwa Szkoły Ludowej, Biblioteka dziecxi z ochronki Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”, Biblioteka Związku Strzeleckiego, ukraińska Biblioteka Towarzystwa „Proswita” (Oświata) i żydowska Biblioteka Stowarzyszenia „Hatikwah” (Nadzieja). sala kinowaW Sali „Sokoła” wystawiano spektakle teatralne, wyświetlano filmy, urządzano zabawy, organizowano spotkania. Łopatyn miał pocztę z telegrafem, aptekę, dwie restauracje oraz gospody z wyszynkiem, parę niewielkich zakładów przemysłowych, w tym: browar i gorzelnię, tartaki, zakłady przemysłu drzewnego i eksploatacji lasów, zakład wytwarzania wody sodowej, wiatrak oraz młyny wodne i parowe, a także wiele zakładów usługowych. Prowadzili je rzemieślnicy rozmaitych branż, między innymi: bednarze, blacharze, fryzjerzy, kołodzieje, kominiarze, kotlarze, kowale, krawcy, szewcy, zegarmistrzowie, murarze, malarze, cieśle, ślusarze, piekarze i rzeźnicy. łopatynianie 1930Szkoła Powszechna w budowie 1920 r.Na miejscu byli lekarz, akuszerka, notariusz i adwokaci. Działała też oszczędnościowo-pożyczkowa Kasa Stefczyka, a w 1935 r. powstało Kółko Rolnicze. Odbywały się targi i jarmarki. Sklepy należały w większości do Żydów, ale w miasteczku były też dwa spółdzielcze: polski „Nasz sklep” i ukraiński „Pimicz”, czyli „Pomoc”.

Przed drugą wojną światową Łopatyn liczył około 3,5 tysiąca mieszkańców, w tym 1.300 Polaków, 1.700 Ukraińców i 500 Żydów.   

II wojna światowa i repatriacja

 Defilada 1938Wkroczenie do Łopatna wojsk sowieckich 17 września 1939 r. zapoczątkowało gehennę miejscowej ludności. Zaborowi prywatnej własności, rozkułaczaniu, czyli odbieraniu majątków co bogatszym chłopom, gnębieniu wysokimi podatkami towarzyszyły aresztowania działaczy społecznych i politycznych, funkcjonariuszy państwowych i samorządowych oraz deportacje całych rodzin na Sybir i do Kazachstanu. Po napaści Niemców na ZSRR w czerwcu 1941 r., w przeddzień ucieczki sowietów z Łopatna NKWD na odchodne  rozstrzelało w miejscowym więzieniu wszystkich aresztowanych.

Szkoła PowszechnaPo prześladowaniach sowieckich nadeszła niemiecka okupacja. Naziści zamknęli Żydów w gettcie, a w 1942 r. wywieźli do obozu zagłady w Bełżcu. Lokalną administrację powierzyli Ukraińcom, co umożliwiło im szykanowanie Polaków. Zajęli oni przedwojenną szkołę, do której nie chcieli przyjmować ani polskich dzieci, ani polskich nauczycieli, a jako jedyny język nauczania wprowadzili ukraiński. Dopiero w wyniku zbiorowej petycji rodziców władze niemieckie nakazały utworzenie polskiej szkoły, którą urządzono w gmachu przedwojennego sądu. Mieszkańcy Łopatyna 1939

Od 1943 r. w okolicy Łopatyna zaczęły się szerzyć napady na Polaków, dokonywane przez ukraińskich nacjonalistów. Banderowcy pobili wtedy do nieprzytomności wikarego z pobliskiego Toporowa. Ksiądz pozostawiony zimą na mało uczęszczanej drodze na skutek odmrożenia stracił wszystkie palce obu rąk. W 1944 r. nacjonaliści z band UPA zaczęli napadać nocą na polskie domy, a pojedyncze zabójstwa przekształciły się w zbiorowe rzezie bezbronnej ludności. W obawie przed utratą życia mieszkańcy Łopatna zaczęli już wtedy uciekać do centralnej Polski, szukając tam bezpiecznego schronienia. Inni wyjeżdżali w okolice Łańcuta, Rzeszowa, Tarnowa, gdzie kto zdołał. Ci zaś, którzy zaraz po wojnie wrócili do rodzinnego Łopatyna, niestety, musieli go już po roku znowu opuścić z nakazu władz sowieckich. Po 1946 roku pozostało tam ledwo 120 osób narodowości polskiej z rodzin mieszanych polsko-ukraińskich.

Latem 1945 r. transport kolejowy repatriantów, przymusowo przesiedlanych na Ziemie Zachodnie, podczas postoju koło stacji kolejowej w Nowym Świętowie został staranowany przez rozpędzony parowóz. Katastrofę, w której zginęło 7 osób, 24 zostały ranne, a niektóre z nich trwale okaleczone, spowodował podobno jakiś Niemiec. W obliczu tego nieszczęścia Polski Urząd Repatriacyjny zezwolił, by ludzie jadący tym pociągiem wraz ze swym żywym inwentarzem i skromnym dobytkiem, zamieszkali w jednej wsi – w Wójcicach. Tam osiedliło się ponad 700 osób, pełnych nadziei, że wkrótce powrócą na ojcowiznę. Pozostali rozproszyli się po całym kraju, a nieliczni wyemigrowali za granicę.

Dla przesiedleńców z tej kresowej ziemi Łopatyn pozostał na zawsze symbolem ich własnej tożsamości, wiary, nadziei przetrwania i zachowania tradycji polskich i chrześcijańskich.

 

2017-10-21 19:24:26.
Używamy plików cookies, aby zwiększyć użyteczność naszej strony i jakość świadczonych usług zgodnie z preferencjami naszych użytkowników. Wykorzystujemy je do anonimowych badań statystycznych związanych z odwiedzinami naszej witryny. W przypadku nie wyrażenia zgody nie jesteśmy w stanie zagwarantować pełnej funkcjonalności strony! Informacje na temat ustawień dotyczących ciasteczek w poszczególnych przegladarkach dostępne są na poniższych stronach: